Grondwaterzorgplicht

Etiënne Homs

Met ingang van 2008 is de 'Wet gemeentelijke watertaken' van kracht. Deze is per december 2009 opgegaan in de ‘Waterwet’. In de wet is een gemeentelijke zorgplicht voor grondwateropgenomen. Dit betekent niet dat de gemeente aansprakelijk is voor grondwaterproblemen, maar zij is wél aanspreekbaar.

De wettekst over de gemeentelijke zorgplicht voor grondwater (Waterwet, artikel 3.6, lid 1) luidt: 

De gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders dragen zorg voor het in het openbaar gemeentelijke gebied treffen van maatregelen teneinde structureel nadelige gevolgen van de grondwaterstand voor de aan de grond gegeven bestemming zoveel mogelijk te voorkomen of te beperken, voor zover het treffen van die maatregelen doelmatig is en niet tot de zorg van het waterschap of de provincie behoort.

De gemeentelijke zorgplicht voor het grondwater kent een aantal belangrijke begrippen, die we hieronder toelichten.

Openbare ruimte

De zorgplicht is van toepassing op het openbaar gemeentelijke gebied, oftewel de openbare ruimte. Dit is het gebied vanaf de perceelgrens van particulieren (huishoudens of bedrijven). De gemeente treft alleen maatregelen in deze openbare ruimte. De eigenaren van een pand of perceel zijn zelf verantwoordelijk voor het treffen van maatregelen tegen grondwaterproblemen op hun eigen terrein. Dit geldt ook voor funderingsproblemen. Ondergrondse gebruiksruimtes van panden, zoals een kelder of een souterrain, moeten volgens de bouwregelgeving waterdicht zijn. Als dit niet het geval is, is er sprake van een bouwkundig probleem waarvoor de eigenaar zelf verantwoordelijk is.

Wanneer particulieren zich met behulp van drainage op eigen terrein willen ontdoen van overtollig grondwater, dan kan de gemeente dit in de openbare ruimte inzamelen en verder transporteren. De gemeente heeft daarbij een ontvangstplicht. Net als bij de huisaansluiting van de riolering het geval is, is de particulier verantwoordelijk voor zijn eigen drainage tot en met de aansluiting op gemeentelijke voorziening. Op deze manier kunnen voorzieningen in de openbare ruimte helpen om problemen op particuliere percelen op te lossen.

Drainage wordt bij voorkeur direct aangesloten op het oppervlaktewater, of op een verzameldrainage naar het oppervlaktewater. De gemeente hanteert het uitgangspunt dat het singelpeil maatgevend moet zijn voor de grondwaterstand. Als dit niet doelmatig is, kan onder voorwaarden aansluiting op het gemeenteriool worden toegestaan.

Nadelige gevolgen

We spreken van nadelige gevolgen als de gebruiksmogelijkheden en/of de waarde van een terrein of pand worden verminderd door een te hoge of te lage grondwaterstand. Nadelige gevolgen kunnen zowel in de openbare ruimte als op particulier terrein optreden. Voorbeelden zijn gezondheidsklachten voor bewoners/gebruikers van panden, schade aan vloeren en/of wanden, schade aan wegconstructies of kabels en leidingen en funderingsschade, als gevolg van droogstand van houten funderingspalen.

Structureel

Een volgend belangrijk element van de wettekst is structureel. Klimatologische omstandigheden, zoals extreme neerslag of een extreem hoge rivierwaterstand, kunnen leiden tot een tijdelijk hogere grondwaterstand. Dit kan tijdelijk overlast geven, maar het hoeft niet te betekenen dat de gebruiksfunctie van een perceel ook op de langere termijn (structureel) wordt aangetast. Bij tijdelijke problemen met grondwater is de perceeleigenaar zelf verantwoordelijk voor het treffen van maatregelen om de overlast te beperken. Dit geldt ook voor onderlast.

Als de gemeente van mening is dat er sprake is van structurele overlast of onderlast, kan zij overwegen maatregelen te treffen op openbaar terrein. Daarbij hoort een doelmatigheidsafweging (zie verderop).

Aan de grond gegeven bestemming

De aan de grond gegeven bestemming heeft alleen betrekking op bovengronds gebruik, zoals wonen, werken, recreatie en verkeer. Ondergrondse bouwwerken zoals parkeergarages en tunnels moeten zodanig geconstrueerd zijn, dat de waterdichtheid gegarandeerd is. Zoals reeds eerder gezegd, geldt dit ook voor kelders en souterrains van particuliere woningen en bedrijven.

Voorkomen

Vanzelfsprekend is het beter om grondwaterproblemen te voorkómen dan om de ontstane overlast of onderlast te moeten beperken. Bij de inrichting van (nieuw) stedelijk gebied houdt de gemeente al rekening met het grondwater, met behulp van het bestemmingsplan en de gemeentelijke bouwverordening. Ook stelt de gemeente uitgiftepeilen vast voor gebieden. Daarbij speelt de gewenste ontwateringsdiepte een rol.

Zoveel mogelijk

De grondwaterstanden in stedelijk gebied worden beïnvloed door vele factoren, waardoor een sterk wisselend beeld ontstaat in plaats en tijd. Peilbeheer van het grondwater is daarom een onmogelijke opgave in de stad. De wet houdt hier rekening mee en legt gemeenten daarom slechts een inspanningsverplichting op, en geen resultaatverplichting. Dit wordt bedoeld met het begrip zoveel mogelijk in de wettekst.

Doelmatige maatregelen

Doelmatig wil zeggen dat de gemeente bij problemen met grondwater telkens een zorgvuldige afweging moet maken van kosten en baten. Bij deze afweging moeten diverse vragen worden beantwoord: wat is de omvang en de duur van de overlast of onderlast, hoeveel percelen zijn getroffen en wat is de gebruiksfunctie daarvan, wat zijn de financiële gevolgen van de overlast of onderlast en welke oplossingen zijn mogelijk, tegen welke kosten. Op basis hiervan beslist de gemeente of zij maatregelen in de openbare ruimte treft.

De gemeente werkt integraal en gebiedsgericht. Dit betekent dat we de aanleg van voorzieningen bij voorkeur meenemen bij al geplande werkzaamheden aan het riool, de weg of het openbaar groen. Lopende onderhouds- en vervangingsprogramma's zijn dus van belang bij de doelmatigheidsafweging.

Tenslotte spelen het waterschap en de provincie ook een rol op het gebied van grondwater. Waterschappen beheren het peil van het oppervlaktewater, dat een sterke relatie heeft met het grondwater. De provincie en de waterschappen verlenen vergunningen voor grondwateronttrekkingen. In het kader van de nieuwe zorgplicht voor grondwater werkt de gemeente dan ook nauw samen met deze partijen.